Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın son açıklamaları, İran ile nükleer müzakerelerdeki geçmiş ve gelecekteki yaklaşımları bir kez daha gündeme getirdi. Trump, kendi yönetimi döneminde İran ile “çok daha iyi bir kâğıt parçası” elde ettiklerini iddia etti. Bu ifade, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşmaya yönelik eleştirilerinin ve kendi uyguladığı “azami baskı” politikasının bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Trump’ın bu yorumu, İran nükleer programı etrafındaki gerilimlerin sürdüğü ve küresel diplomatik çabaların devam ettiği bir dönemde yapıldı. Eski Başkan, sık sık KOEP’i “korkunç bir anlaşma” olarak nitelendirmiş ve ABD’yi bu anlaşmadan tek taraflı olarak çekme kararı almıştı.
İran Nükleer Anlaşması’nın Arka Planı ve Trump’ın Çekilme Kararı
İran ve P5+1 ülkeleri (ABD, İngiltere, Fransa, Almanya, Rusya, Çin) ile Avrupa Birliği arasında 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP), Tahran’ın nükleer programını kısıtlaması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Anlaşma, İran’ın nükleer silah geliştirmesini engellemeyi amaçlıyordu ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimleriyle destekleniyordu.
Ancak, Donald Trump göreve geldikten sonra anlaşmayı sert bir dille eleştirdi. Trump, 2018 yılında ABD’yi KOEP’ten tek taraflı olarak çekme kararı aldı ve İran’a yönelik “azami baskı” kampanyasını başlattı. Bu kampanya, İran ekonomisini hedef alan ve petrol ihracatını büyük ölçüde kısıtlayan ağır yaptırımları yeniden uygulamaya koydu. Trump yönetimi, anlaşmanın İran’ın füze programını ve bölgesel vekalet savaşlarını ele almadığını, ayrıca nükleer kısıtlamaların süresinin yetersiz olduğunu savunuyordu.
“Daha İyi Bir Kâğıt Parçası”: Ne Anlama Geliyor?
Trump’ın “çok daha iyi bir kâğıt parçası aldık” ifadesi, yeni, resmi bir anlaşmanın imzalandığı anlamına gelmiyor. Aksine, kendi yönetiminin İran politikalarının bir sonucu olarak ABD’nin daha güçlü bir müzakere konumuna geldiği veya İran üzerinde daha fazla baskı kurduğu yönündeki inancını yansıtıyor.
- Azami Baskı Politikası: Trump, uyguladığı yaptırımlar sayesinde İran’ı daha zayıf ve uzlaşmaya daha yatkın hale getirdiğini iddia ediyordu. Bu “kâğıt parçası”, Trump’a göre, İran’ın ekonomik ve diplomatik izolasyonunun bir sonucuydu.
- Kazanımlar ve Eleştiriler: Destekçileri, Trump’ın politikasının İran’ı masaya getirmeye zorladığını ve ulusal güvenlik çıkarları açısından daha avantajlı bir pozisyon yarattığını savunuyor. Eleştirenler ise bu politikanın bölgedeki gerilimi artırdığını ve İran’ı nükleer programında ilerlemeye teşvik ettiğini belirtiyor.
Biden Yönetimi ve KOEP’i Canlandırma Çabaları
Joe Biden yönetimi, göreve geldikten sonra ABD’yi KOEP’e geri döndürme niyetini belirtmişti. Viyana’da aylarca süren dolaylı müzakereler gerçekleştirildi. Ancak, anlaşmanın yeniden canlandırılmasına yönelik çabalar, İran’ın talepleri ve ABD’nin bu taleplere yaklaşımı konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle durma noktasına geldi. İran, yaptırımların tamamen kaldırılması ve gelecekteki bir ABD yönetiminin anlaşmadan tekrar çekilmeyeceğine dair güvenceler talep ederken, ABD bu taleplerin bazılarına sıcak bakmıyordu.
Trump’ın bu son açıklaması, özellikle ABD’de yaklaşan başkanlık seçimleri öncesinde İran politikalarının yeniden tartışma konusu olacağını gösteriyor. Eski Başkan, genellikle dış politikada “güçlü” bir duruş sergilediğini ve kendi yaklaşımlarının ülkeye daha fazla fayda sağladığını vurgulamaya devam ediyor.