Eski ABD Başkanı Donald Trump yönetimi döneminde, Washington ile Tahran arasında yeni bir nükleer anlaşmaya varılmasının önündeki en büyük engellerden biri olan “müzakere edilemez” şartlar listesi yeniden gündemde. ABD’nin 2018 yılında Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen İran nükleer anlaşmasından çekilmesi ve ardından Tahran’a yönelik “azami baskı” politikası başlatmasıyla birlikte, iki ülke arasındaki ilişkilerde tansiyon zirveye çıkmıştı. Bu süreçte, Trump yönetiminin İran’dan beklediği ve diplomasi masasında değişmez addedilen 12 maddelik kapsamlı bir talep listesi olduğu ortaya çıktı. Bu şartlar, nükleer programın çok ötesinde, İran’ın bölgesel politikalarını, füze gelişimini ve uluslararası ilişkilerini derinden etkileyecek maddeler içeriyordu.
Bu sert ve kapsamlı talepler, İran tarafından egemenlik ihlali ve iç işlerine karışma olarak değerlendirilmiş, dolayısıyla diplomatik bir çözüm kapısı fiilen kapanmıştı. Washington’ın bu duruşu, yeni bir anlaşma olasılığını ortadan kaldırarak bölgedeki gerilimi daha da tırmandırmıştı.
Trump Yönetiminin İran’a Sunduğu 12 Şart Neydi?
Donald Trump döneminde İran ile yürütülen dolaylı müzakerelerde ABD’nin masaya koyduğu ve “müzakere edilemez” olarak belirlediği 12 temel madde şunlardı:
- Nükleer Silahsızlanma ve Denetim:
- İran’ın nükleer programıyla ilgili tüm tesisleri üzerinde tam denetimi kabul etmesi.
- Uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen durdurması ve Arak’taki ağır su reaktörünü kalıcı olarak kapatması.
- Nükleer silah geliştirmeye yönelik geçmiş ve mevcut tüm çalışmalarını şeffaf bir şekilde uluslararası denetime sunması.
- Balistik Füze Programı:
- Kıtalararası balistik füze (KABF) üretimi ve geliştirme faaliyetlerini derhal durdurması.
- Bölgesel Politikalar ve Vekil Güçler:
- Tüm Ortadoğu’dan çekilmesi ve bölgesel askeri müdahalelerine son vermesi.
- Terörist ve vekil gruplara verdiği her türlü desteği kesmesi.
- Filistinli Hamas ve Lübnanlı Hizbullah gibi örgütlere finansal ve askeri desteği sonlandırması.
- Suriye, Yemen ve Irak’tan askeri güçlerini ve desteklediği milisleri tamamen çekmesi.
- İsrail’in Tanınması:
- İsrail Devleti’ni bir Siyonist devlet olarak resmen tanıması.
- Amerikalı Tutukluların Serbest Bırakılması:
- İran’da tutuklu bulunan tüm Amerikalı vatandaşları derhal ve koşulsuz olarak serbest bırakması.
Bu Şartlar Neden Müzakere Edilemez Kabul Edildi?
Trump yönetiminin İran’a sunduğu bu 12 madde, 2015’teki orijinal nükleer anlaşmanın (JCPOA) kapsamının çok ötesindeydi. JCPOA, büyük ölçüde İran’ın nükleer programını kısıtlamayı hedeflerken, Trump’ın talepleri İran’ın bölgesel nüfuzunu, füze programını, İsrail politikasını ve hatta insan hakları sicilini doğrudan hedef alıyordu. İran, bu şartları kendi egemenliğine ve ulusal güvenliğine doğrudan bir müdahale olarak gördü ve bu denli geniş kapsamlı taleplerin müzakere edilemez olduğunu belirtti. Bu durum, iki ülke arasındaki diplomatik açmazı derinleştirerek, Trump’ın başkanlığı süresince yeni bir anlaşma yapılmasının önünü tamamen tıkadı.